İZLENEBİLİR, ÖLÇÜLEBİLİR FABRİKALAR

Üretimde ölçülebilirlik nedir, ne sağlar?

Geçmiş yıllarda bir ürünün fiyatı belirlenirken, işletmeler o ürün için harcanan maliyetin üzerine istediği kar payını ekleyerek ürünün fiyatını belirlerdi.  Daha fazla para kazanmak isteyen işletmeler, fiyatı yükselterek bunu rahatlıkla yapabilirlerdi. Ancak rekabetin yoğun olduğu bu dönemlerde, fiyatı artık üretici değil piyasa belirler. Eğer piyasa normalinin üzerinde bir fiyat belirlerseniz, müşteri kaybedersiniz. Amacı para kazanmak olan işletmelerin, fiyat üzerinde değişiklik yapma şansı bulunmadığı için, para kazanmanın tek yolu maliyetlerini düşürmektir.

Siparişten teslimata kadar olan üretim süreçlerinde birçok işlem yapılır, bu işlemlerin arasında aslında müşterinin para ödemediği ancak firmanın yaptığı veya yapmak zorunda olduğu, değer yaratmayan yani israf adı verilen işler bulunmaktadır. Bu israflar ortadan kaldırılarak maliyetler düşürülür ve firma karlılığı artırılır. İsrafları ortadan kaldırmak, aynı zamanda verimlilik artışı anlamına gelir. Yani üretimde para kazanmanın yolu verimlilik artışından geçer.

Verimlilik artırabilmek için, her şeyden önce mevcut verimliliğinizi biliyor olmalısınız. Mevcut durumunu bilmediğiniz bir şeyi iyileştiremezsiniz. Ayrıca ölçemediğiniz bir sistemi yönetemezsiniz.

Doğru ve zamanında bilgi akışı, anında müdahale ve çözüm imkanı sağlar. Ölçüm sonuçlarına göre, hat sadece belli noktalardan yönetilir. İyileştirme noktaları çok açıktır ve bant şefi, bandındaki herkesi değil, sadece ölçüm sonuçları olumsuz olan kişileri kontrol ederek tüm hattı yönetmiş olur. Akışı etkileyen noktalar, beklemeler, kayıplar, darboğazlar belirlenerek, anlık müdahalelerle çözüme kavuşturularak verimlilik artışı sağlanabilir.

Her bir birime ulaşan doğru bilgiler, yönetimi çok daha kolaylaştıracaktır. Geçmiş verilere sahip olmak, geleceği öngörmek için çok ciddi bir araçtır. Öngörülen hedefler ile gerçekçi planlamalar yapılabilir.

Kalitenin ölçülmesi öz farkındalık yaratarak, operatörün daha dikkatli çalışmasını sağlayabilir. Örneğin, daha önce çalıştığımız bir işletmede yaptığımız kaizen çalışmasında bir hattan çıkan hataların fazla olduğunu görmüş, bu konuyu operatörlerle paylaşmıştık. Nasıl çözebileceğimiz hakkında beyin fırtınası yapıldı ama sorunun tek bir sebebi yoktu herhangi bir prosesten kaynaklanıyor olabilirdi. Operatörlerden bu sorunu nasıl çözeceğimizle ilgili bize tavsiyeler vermesini istedik. Bunun dışında başka hiçbir çalışma yapılmadan hata oranları çok ciddi bir oranda azaldı. İşi en iyi bilenler o işi yapan kişilerdir ve sadece o kişilere farkındalık yaratarak birçok sorunu çözebilirsiniz. Ölçmek, bütün iyileştirmelerin ön koşuludur.

Bir prosesin, ardındaki prosesleri beslemek için kullandığı önceden miktarı belirlenmiş, tek ya da çok çeşitli ürüne sahip ara stokların bulunduğu bölgelere süpermarket denir. “Her bir proses öncesindeki prosesin müşterisidir” ilkesi gereğince aynı bir süpermarkette müşterilerin bir ürünü reyondan aldıktan sonra marketteki yetkililerin o rafı doldurması gibi; üretimdeki süpermarketten sonraki proses ürün çektiği anda öncesindeki prosesin bu çekilen ürünü üretmesi gerekir. Süpermarket, üretimi tetikleyip, müşteri isteklerine göre üretim dengesini belirlemeye yarar. Ölçülmeyen bir sistemde bu noktalardaki ara stok miktarlarının anlık değişimi görülemezken, ölçülebilen bir sistemde, prosesler arasındaki emniyet stoğu belirlenerek bunun anlık takibi rahatlıkla yapılabilir.

Üretimde izlenebilirlik nedir, ne sağlar?

İzlenebilirlik kavramı, yönetim sistemleri açısından genel olarak bakıldığında bir ürün veya hizmetin geriye doğru takip edilebilir olmasıdır.

Herhangi bir hata ile karşılaştığınız durumda üretim geçmişindeki herhangi bir noktaya geri dönerek hangi hatta üretildiğine, hangi operatör tarafından hangi operasyonların yapıldığına, hangi kalite kontrol personelleri tarafından hangi hataların bulunduğuna, bunların hangi tarihlerde yapıldığı gibi detay bilgilerine de ulaşabilirsiniz. Böylece aksiyon alanları rahatlıkla belirlenerek, çözüme ulaşabilirsiniz.

Ayrıca, firmanın böylesine önemli bilgilere ulaşması, müşterileri açısından oldukça değerlidir. Düşünün ki, bir markanın yöneticisisiniz ve ürünlerinizi üreten fason imalat atölyeleri var. Bu atölyelerde izlenebilir üretim sistemi mevcut. Mağazanızda sattığınız bir ürün nihai müşteriden bir sebeple geri döndüğünde, siz o ürünün hangi atölyede, hangi hatta, hangi makinelerde hangi operatör tarafından hangi operasyonların yapıldığı bilgilerine ulaşabiliyorsunuz. Bilginin zenginlik olduğu bu dönemde, böylesine önemli bilgilere ulaşmak firmalar tarafından paha biçilemezdir.

Ölçülebilir ve izlenebilir üretim sisteminin temeli olan bundle sistemi nedir, ne sağlar?

Bundle sistemindeki temel amaç, izlenebilir bir bant sistemi oluşturmaktır. Her türlü iyileştirmenin ilk adımı olarak kabul edilen izlenebilirlikle kontrolü sağlamaktır. Buna ek olarak bundle sisteminin, üretimde sağladığı çok önemli başka faydaları da bulunmaktadır.

Öncelikle bundle’ın ne olduğundan, nasıl oluşturulduğundan ve hatta nasıl ilerlediğinden bahsedeyim. Klasik üretim yapılarında ürünler banda alınırken adeti önemsizdir. Bazı operasyonlar arasında tek parça akış şeklinde ilerlerken, bazı operasyonlar arasında yaklaşık 1 günlük stok oluşturularak ilerler. Bundle sistemi, kesimden sonra ürünü oluşturan parçaların belirlenen adetler kadar ayrılması ve üretimde ayrı bir şekilde devam ettiği sistemdir. Bundle içindeki adet, operasyonların standart süresine ve takt süreye bağlı olarak değişkenlik gösterebilir. Ürün bitene kadar belirlenen bu adet ve her bir bundle içindeki ürünler fiziksel olarak korunur. Her bir operatör bundle arabasının içindeki ürünü alır, kendisine planlanan operasyonu yapar ve bundle arabasının içine geri bırakır.

Üretimde ideal bir stok döngüsü oluşturabilmek için her bir operatörün 1 bundle yanında yaptığı araba, 1 bundle da kendisine yedek olmalıdır. İdeal döngünün dışına çıkılacağı durumlar için %10’luk bir sapma öngörülmektedir. Örneğin; 45 kişilik bir hat düşünürsek 45 * 2 = 90 adet araba olması anlamına gelmektedir. %10’luk sapma da hesaba katıldığında 90 * 1,1 = 99 yani üretimde 100 adet araba kullanılması ideal döngüyü sağlayacaktır. Her bir bundle arabası hat içindeki ideal ara stok miktarı planlanarak belirlenen maksimum araba miktarına kadar numaralandırılır. Yani buradaki örnekte 1’den 100’e kadar numaralandırılır. Her bir operatör bu sırayı takip ederek operasyonlarını yapar. 1 numaralı arabayı yaptıktan sonra 2 numaralı, daha sonra 3 numaralı araba… şeklinde sırayla araba içindeki ürünü alır operasyonunu yapar ve arabaya geri bırakır. Araba içinde hatalı bir ürün var ise, o ürün düzeltilmeden araba bir sonraki prosese verilmez. Böylece üretimde sıralı akış yani fifo mantığı da uygulanmış olur. Şöyle düşünelim, gömlek 5 parçadan oluşur. Yaka, manşet, ön, arka ve kol. Bunların her biri ayrı hatlarda üretilir. Bu üretim sırasında gerek operatör dikkatsizliği gerek üretimdeki karmaşa gerekse hatalı ürünler sıralı akışın bozulmasına neden olabilir. Örneğin, bir ürüne ait bütün parçalar var ama aynı ürünün önü bu saydığım sebeplerden herhangi birinden dolayı daha tamamlanmamış olsun. Bu durumda diğer parçaların tamamlanmış olması hiçbir işe yaramayacaktır. Diğer parçalar, birleşebilmek için ön parçasını bekleyecektir. Ancak, bundle sistemi ile birlikte sıralı akış sağlandığı için böyle bir durum yaşanmayacak ve verim kaybı önlenmiş olacaktır.

Bundle sistemi ayrıca ara stok miktarını kontrol etmeyi sağlar. Konfeksiyon sektörü emek yoğun olması sebebiyle, çok değişkenli bir sektördür. O nedenle istasyonlar arasında belirlenen miktarda emniyet stoğu tutmak gerekir. Bu emniyet stoğu sayesinde herhangi bir problem sırasında, bir sonraki istasyon iş beklemez ve verim kaybı oluşmaz. Buna ek olarak üretimde eşli akışın sağlanıp sağlanmadığı kontrol edilebilir. Yukarıdaki örnekte, ön parçasının herhangi bir sebepten diğer parçalarla eşlenemediğinden bahsetmiştim. Aynı şekilde ara stok kontrolü olmadığını, diğer hatlardan birer günlük ara stok varken, ön hazırlık bandından hiç stok olmadığını düşünelim. Bu durumda da ürünün ön parçası eksik olduğu için montaj bandı boşta bekleyecektir, diğer hatlardan ara stok olması hiçbir şey ifade etmeyecektir. Ancak ara stok takibi yapılırsa bu hatlar dengelenir ve ürünün eşli akışı sağlanmış olur.

Konfeksiyon sektöründe operasyonlar arasındaki standart süre farkları 0,1 dakika, 0,2 dakikalara kadar düşmektedir. Hat dengeleme yapılırken bu 0,1 – 0,2 dakika farklılıklarını yönetmek çok zordur. Örneğin, bir operatör 0,9 dakikalık başka bir operatör ise 0,7 dakikalık operasyon yapıyor olsun. Hat 0,9 dakikaya göre dengelendiğinde birinci operatörün zamanı %100 dolarken ikinci operatörün zamanı yaklaşık %78 dolar. Her bir işte 0,2 dakikalık bekleme olur ve bu kadar kısa zaman için operatöre ek bir iş verilemez. Ancak hat içinde bu beklemeler düzensiz bir akışta göze batmaz ve tüm operatörler eşit tempoda çalışıyor görünür. Eğer üretimimizde ölçülebilirlik yoksa bu farkı hiç göremeyebiliriz.  540 dakika günlük çalışma süresi olduğunu düşünürsek, operatörün toplamda 540 * 0,78 = 420 dakika doluluğu olacaktır. Yani gün boyu diğer operatöre göre yaklaşık 2 saat eksik çalışmış, katma değer yaratmayan işler yapmış olacaktır. Bu da hem adaletsizlik yaratır hem de verimsizlik. Ama düzenli iş akışının olduğu bir üretim sisteminde örneğin bundle adeti 40 olsun. Birinci operatör bir bundle’ı 40 * 0,9 = 36 dakikada, ikinci operatör bir bundle’ı 40 * 0,7 = 28 dakikada tanımlar. Yani 8 dakika fark oluşturularak aradaki fark ile operatöre çok rahat başka bir iş daha tanımlanabilir. Yani operasyonlar arasındaki standart süre farklılıkları görünür hale getirilerek, iş yükünü dengelemek çok daha kolay olur. Böylece, operatörlerin boş zamanları azaltılıp, bant dengelenerek verimlilik artışı sağlanabilir.

Değişkenliğin çok olduğu üretimlerde, üretimi sürekli aynı dengede tutmak oldukça zordur. Operasyonların standart süresinin farklı olmasının yanı sıra, operatörün hızlarının, verimliliklerinin ve kalitelerinin farklı olması, devamsızlıklar, malzeme bekleme, makine arıza, numune yapımı veya operatörlerin kişisel ihtiyaçları nedeniyle beklemeler yaşanması bant içi ara stok dengeli olmaması durumunda, bazı proseslerden ürün akmazken, bazılarında fazla ara stoklar oluşur ve bu durum çok ciddi verim kaybına neden olur. İş bekleme yaşayan operatörler ister istemez hızını bandın akışına göre ayarlayacaktır. Verimliliği yükseltme çabalarının aksine bant, bir süre sonra yavaş çalışana göre şekil alacak ve bu durum ciddi verim kaybına neden olacaktır.

Bundle sistemi sayesinde iş paylaştırma daha kolay hale gelir. Belirsiz adet kadar yardım ettirme mantığı yerine, mükemmel bir hat dengeleme yapılabilir. Örneğin, bir operatöre çok rahat bir şekilde her saat 5 bundle yan çatma operasyonundan, 3 bundle kol takma operasyonundan yapılacak denilebilir. Böylece, sahada iş yükü dağılımı ile ilgili tanımlanmamış hiçbir nokta bulunmaz.

Bundle sistemi çok iyi bir görsel kontrol aracıdır. Standart süre farklılıkları açıldığı için, iş beklemeler ve darboğazlar gözle görünür hale gelecektir. Böylece bandın yönetimi kolaylaşır.

Bundle sistemi, düzenli iş akışını zorunlu hale getirir. Normalde üretimde ürünleri kucaklayarak bir yerden bir yere iş taşıma yapan insanlar görülebilir. Ancak bunu bundle arabası ile yapmak çok zor olacağından, bant şefi sıralı operasyonları birbirine yakın yerlerde yaptırmak durumunda kalır. Ki bu durum 7 temel israftan biri olan taşıma israfının önüne geçer ve iş taşımalar doğal olarak minimize edilmiş olur.

Model geçiş zamanı minimize edilmiş olur. Şöyle ki; model değişimi sırasında bant şefi her bir makinenin ayarlanması, operasyonun operatöre anlatılması ve operatörün deneme yapmasını beklemesi gibi işlemler için standart 5 dakika harcadığını varsayalım. Üretimde 10 operasyon olduğunu ve bunların bazılarının arasında 1 bazılarının arasında 50 adet iş olduğunu düşünelim. Yani düzensiz ara stoklardan bahsediyorum. Bunun üzerine her bir istasyonda +5 dakika daha vakit geçirilmesi sebebiyle, ara stok miktarı az olan operatör boşta beklerken fazla olan operatör ara stokları bitirmek için çalışıyor olacaktır. Hatta bazen fazla ara stokların bitmesi için bant şefi operatörü beklerken bandın kalanının tamamen boş beklemesi gibi durumlarla karşılaşılabilir. Bu durum model geçiş zamanını uzatır ve bu esnada çok ciddi verim kayıpları yaşanır. Oysa ki, bundle sisteminde her bir operatörün yanında 1 bundle yaptığı iş, 1 bundle da bir önceki istasyondan kendisine ara stok olacak şekilde bir kural oluşturularak ara stok dengesi sağlanabilir. Bu durumda operatör, yanındaki işleri bitirene kadar bant şefi bütün ayarlamaları yapabilecektir. Böylece operatörlerin boş beklemesinden kaynaklanacak verim kaybı önlenmiş olur.

Sonuç olarak;

  • Üretimde ortaya çıkan problemler, süreç mükemmelliğine ulaşmak için iyileştirme fırsatı olarak görülmelidir. Özellikle bundle sistemi, izlenebilirlik ve ölçülebilirlik kavramları, problemleri ortaya çıkararak iyi bir problem çözme ortamı yaratır.
  • Bundle sistemi, izlenebilirlik ve ölçülebilirliğin temelidir.
  • Operatör bazlı verimlilik ve kalite rahatlıkla ölçülebilir.
  • Sıralı ve eşli akışı sağlar.
  • İş paylaşımı ve yarım adam kullanımı kolaydır.
  • Üretimin değişkenlikler karşısındaki kırılganlığını azaltır.
  • Çok iyi bir görsel kontrol aracıdır. Üretim daha rahat izlenebilir.
  • Ara stoklar rahatlıkla görülebilir ve kontrolü kolaydır.
  • Darboğazlar ve hat dengesizlikleri rahatlıkla görülebilir.
  • Model değişim anında yaşanan kaybı azaltır.
  • Taşıma israfı minimize edilir, ürünün hatta kendiliğinden akması sağlanır.

                                                                                   ARGE BİLİŞİM EĞİTİM NOTLARINDANA DERLENMİŞTİR.

                                                                                                                                               Pınar EKMEN

İlginizi Çekebilir: Emek Yoğun Üretimde Kalite Sistemi